विजया दशमी अर्थात् बडादसैँ नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पर्व हो । आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म मनाइने यस पर्वमा शक्ति, साहस, विवेक र सदाचारको उपासना गरिन्छ । असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र दुष्प्रवृत्तिमाथि सद्गुणको विजयको सन्देश बोकेको दसैँ नेपाली समाजको मौलिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व हो ।
धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा विजया दशमी मनाइन्छ । यी धार्मिक आख्यानको मूल सन्देश खराब प्रवृत्तिको अन्त्य र सत्यको स्थापना हो । महिषासुर र रावणलाई काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारजस्ता दुर्गुणका प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ । त्यसैले दसैँ अरूमाथि विजय प्राप्त गर्ने उत्सव मात्र होइन, आफ्नै दुर्गुणमाथि विजय हासिल गर्ने पर्व हो ।
मानिसको महानता उसको पद, प्रतिष्ठा वा शक्तिमा होइन, उसले गर्ने कर्ममा निर्भर हुन्छ । शक्ति र बुद्धिको सदुपयोगले समाजको कल्याण गर्छ भने दुरुपयोगले विनाश निम्त्याउँछ । त्यसैले दसैँको वास्तविक सन्देश शक्ति प्रदर्शन होइन, शक्तिको सदुपयोग हो । सत्य, न्याय र सदाचारको बाटोमा हिँड्दै आफूभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई परास्त गर्न सके मात्र यस पर्वको आध्यात्मिक महत्व सार्थक हुन्छ । हामीले आश्विन प्रतिपदाबाट सुरु हुने दशैलाई बिशेषरुपमा मान्दै आएका छौ तर वर्षदिनमा चारवटा नवरात्र हुन्छन् ।
वैदिक तथा शाक्त परम्परामा वर्षभरि चारवटा नवरात्रको उल्लेख गरेको पाइन्छ । आषाढ शुक्ल पक्षमा पर्ने ग्रीष्मकालीन, आश्विन शुक्ल पक्षमा पर्ने शारदीय, माघ शुक्ल पक्षमा पर्ने शिशिरकालीन र चैत्र शुक्ल पक्षमा पर्ने वसन्तीय नवरात्रलाई विभिन्न परम्परामा महत्वका साथ लिइन्छ । यद्यपि नेपाली समाजमा आश्विनको शारदीय र चैत्रको वसन्तीय नवरात्र बढी प्रचलित छन्। आषाढ र माघका नवरात्रलाई कतिपय धार्मिक परम्परामा गुप्त नवरात्रसमेत भनिन्छ ।
चारवटै नवरात्रमा देवी शक्तिको उपासना गरिने भए पनि तिनको विधि, प्रक्रिया र साधनाको स्वरूप परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ । विशेषगरी शारदीय नवरात्र नेपाली समाजमा व्यापक रूपमा मनाइन्छ । यस अवधिमा घटस्थापना गरी जमरा राख्ने, नवदुर्गाको पूजा गर्ने, दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने, मन्त्र जप्ने र विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गर्ने चलन छ ।
‘नवरात्र’ शब्दले नौ रातको अवधिलाई जनाउँछ । यस अवधिमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ । ती स्वरूप हुन शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री । यी नौ स्वरूपलाई नवदुर्गाका रूपमा पुकारिन्छ । धार्मिक शास्त्रअनुसार नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्दा आत्मबल, अनुशासन, साहस र सकारात्मक सोचको विकास हुन्छ ।
नवरात्रका अवसरमा गरिने शक्तिको उपासना बाह्य आडम्बरमा सीमित हुनु हुँदैन । यसको वास्तविक अर्थ आफूभित्रको शक्ति, विवेक र आत्मविश्वासलाई जागृत गर्नु हो । मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्दै तामसी प्रवृत्ति त्याग्ने, संयमित जीवनशैली अपनाउने र सत्कर्ममा लाग्ने अभ्यासले धार्मिक साधनालाई व्यवहारसँग जोड्छ ।
दसैँको पहिलो दिन घटस्थापना गरी विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ । त्यसपछि नौ दिनसम्म नवदुर्गाको पूजा आराधना गरिन्छ । नवमीमा विशेष पूजा गरेपछि दशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ । यही परम्पराले दसैँलाई पारिवारिक भेटघाट, आत्मीयता र सम्बन्ध नवीकरणको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
विजया दशमीमा दिइने आशीर्वादमा दीर्घायु, समृद्धि, साहस, सत्यनिष्ठा, ज्ञान र कीर्तिको कामना गरिन्छ । परम्परागत रूपमा पुरुषलाई दिइने आशीर्वादमा रामको पराक्रम, युधिष्ठिरको सत्यनिष्ठा, विदुरको ज्ञान र बलरामको शक्तिजस्ता पौराणिक आदर्शको स्मरण गरिन्छ । महिलालाई दिइने आशीर्वादमा दुर्गा, काली, भद्रकाली, क्षमा र शिवाजस्ता देवीस्वरूपको स्तुति गरिन्छ ।
यी मन्त्र र आशीर्वादको मर्म मानिसको जीवनमा सद्गुण, साहस, विवेक र समृद्धिको कामना गर्नु हो । नारीलाई देवीशक्तिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले महिलाप्रतिको आदर र मर्यादाको सन्देश हो । तर यस्तो धार्मिक सम्मान व्यवहारमा समेत प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ । महिलाको सम्मान, समानता र सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्न सके मात्र नारीशक्तिको आराधनाले वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्छ ।
दसैँ धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव र एकताको पर्व पनि हो । घरआँगन सफा गर्ने, नयाँ लुगा लगाउने, टीका–जमरा ग्रहण गर्ने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र टाढाटाढा रहेका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ । पुराना रिसराग र मनमुटाव बिर्सेर आपसमा खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा पनि दसैँको विशेष महत्व छ ।
जाति, समुदाय र क्षेत्रअनुसार दसैँ मनाउने विधि र परम्परामा विविधता पाइन्छ । तर प्रेम, सहयोग, सद्भाव र पारिवारिक मिलन यसको साझा विशेषता हो । नेपालमा दसैँको सांस्कृतिक महत्व यही विविधताभित्रको एकतामा निहित छ । चाडपर्वले समाजलाई जोड्नुपर्छ, विभाजन बढाउनु हुँदैन। त्यसैले दसैँले दिने मेलमिलाप, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ ।
सनातन परम्परामा चाडपर्वलाई धर्म, संस्कृति र जीवनपद्धतिसँग जोडेर हेरिन्छ । संस्कृतमा ‘सनातन धर्म’ भन्नाले शाश्वत वा निरन्तर चलिरहने धर्म भन्ने अर्थ बुझिन्छ । यस परम्परामा धान, चामल, जौ, तिल, फूल, फलफूल र अन्य पूजासामग्रीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा प्रयोग गरिन्छ । यी सामग्रीले प्रकृति, कृषि, जीवन र आस्थाबीचको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छन् ।
विश्वका विभिन्न देशमा हिन्दु समुदायले आ–आफ्नै सांस्कृतिक विशेषतासहित दसैँ वा विजयादशमी मनाउँछन् । नेपाल र भारतमा यसको व्यापक प्रभाव देखिन्छ भने दक्षिण एसियाबाहिर बसोबास गर्ने हिन्दु समुदायले पनि यस पर्वलाई आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर मनाउने गरेका छन् । भारतका विभिन्न क्षेत्रमा विजयादशमीलाई रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा ‘दशहरा’का रूपमा मनाइन्छ । यसले एउटै पर्वको धार्मिक व्याख्या र उत्सव मनाउने शैलीमा क्षेत्रअनुसार विविधता रहेको देखाउँछ ।
चाडपर्व मानव जीवनमा खुसी, आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर हुन् । संस्कृति, रीतिरिवाज र परम्पराले समाजको ऐतिहासिक पहिचानलाई जीवन्त राख्छन् । तर परम्पराको वास्तविक महत्व त्यसले मानिसको जीवन र व्यवहारमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबाट मापन हुन्छ ।
दसैँले हामीलाई आफूभित्रको अन्धकार हटाएर ज्ञानको दीप बाल्न, अहंकार त्याग्न र सत्कर्मको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ । अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, कमजोरप्रति करुणा, श्रमप्रति सम्मान र समाजप्रति जिम्मेवारीबोध यसको सन्देशका अभिन्न पक्ष हुन् । धार्मिक आस्था केवल पूजा र अनुष्ठानमा सीमित नरही इमानदारी, न्याय र मानवीय व्यवहारमा देखिनुपर्छ ।
दसैँ मनाउँदा समाजका विपन्न, असहाय र समस्यामा परेका मानिसलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ । पर्वको खुसी बाँड्नु, दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्नु र कसैलाई पनि विभेद नगर्नु नै सामाजिक सद्भावको व्यावहारिक रूप हो । यसले पर्वलाई व्यक्तिगत उत्सवबाट सामूहिक कल्याणको अवसरमा रूपान्तरण गर्छ ।
विजया दशमी शक्ति, साधना, भक्ति, समर्पण, प्रेम र सद्भावको पर्व हो । देवी दुर्गाले सबैलाई सद्बुद्धि, आत्मबल र सत्कर्म गर्ने प्रेरणा प्रदान गरून् । समाजबाट अन्याय, विभेद र दुष्प्रवृत्तिको अन्त्य होस् तथा सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र लोककल्याणको भावना बलियो बनोस् ।
यही कामनासहित सम्पूर्ण मानवजगतलाई दशमी, दीपावली, छठलगायतका पर्वको हार्दिक मंगलमय शुभकामना ।
