विद्यालयमा कहिलेकाहीँ शिक्षकहरूबीच यस्तो कुरा सुनिन्छ, “आजका विद्यार्थीहरू पहिलेका जस्ता छैनन्।” उनीहरू धेरै प्रश्न गर्छन्, आफ्ना कुरा खुलेर राख्छन्, तुरुन्त प्रतिक्रिया दिन्छन्, प्रविधिसँग निकै नजिक छन् र आफूलाई चित्त नबुझेको कुरा सहजै स्वीकार गर्दैनन्। कतिपय अवस्थामा उनीहरूको व्यवहार शिक्षकलाई चुनौतीपूर्ण पनि लाग्न सक्छ। तर के उनीहरू साँच्चिकै अटेरी भएका हुन् ? कि उनीहरूलाई बुझ्ने हाम्रो तरिका नै अलि फरक हुनुपर्ने हो ?
आजका जेन्जी विद्यार्थीलाई केवल मोबाइलमा झुन्डिने, धैर्य कम भएका वा शिक्षकको कुरा नमान्ने पुस्ताका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। उनीहरू फरक सामाजिक, पारिवारिक र प्रविधिमैत्री वातावरणमा हुर्किएका छन्। सूचना प्राप्त गर्ने तरिका फरक छ, प्रश्न गर्ने शैली फरक छ र आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने तरिका पनि फरक छ। त्यसैले उनीहरूको व्यवहारलाई समस्या वा चुनौतीका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा बदलिँदो समयसँगै विकसित भएको नयाँ पुस्ताका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। जेन्जी भएकै कारण सबै विद्यार्थीको व्यवहार एउटै हुँदैन। एउटै पुस्ताभित्र पनि स्वभाव, पारिवारिक वातावरण, क्षमता, रुचि, अनुभव र सिक्ने तरिका फरक हुन्छ। त्यसैले “जेन्जी विद्यार्थी यस्तै हुन्छन्” भनेर सबैलाई एउटै ढाँचामा राख्नु पनि उचित हुँदैन। पुस्तागत विशेषता बुझ्नु उपयोगी छ, तर प्रत्येक विद्यार्थीलाई उसको आफ्नै परिवेशमा बुझ्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
विद्यार्थीको देखिएको व्यवहारभित्र धेरैपटक नदेखिएको कारण पनि लुकेको हुन्छ। कुनै विद्यार्थी कक्षामा ध्यान दिइरहेको छैन भने ऊ अल्छी नै छ भन्ने हुँदैन। उसलाई विषय कठिन लागेको हुन सक्छ, घरको वातावरणले असर गरेको हुन सक्छ, साथीहरूसँगको सम्बन्धमा समस्या हुन सक्छ वा उसले आफूलाई कक्षामा असहज महसुस गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले असल शिक्षकले व्यवहार देख्नेबित्तिकै निर्णय सुनाउँदैनन्, पहिले कारण बुझ्ने प्रयास गर्छन्।
विशेषगरी किशोरावस्थामा विद्यार्थी आफ्नो पहिचान निर्माण गर्ने क्रममा हुन्छन्। उनीहरू “म को हुँ ?”, “म के गर्न सक्छु ?”, “मेरो विचारको मूल्य छ कि छैन ?” जस्ता प्रश्नसँग जुधिरहेका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई निरन्तर आदेश र नियन्त्रणभन्दा विश्वास, सम्मान र सही दिशानिर्देशन आवश्यक हुन्छ। उनीहरूको प्रश्न र असहमतिलाई सबैपटक अनुशासनहीनताका रूपमा बुझ्नु ठीक हुँदैन।
विद्यार्थीले “किन ?” भनेर प्रश्न गर्नु पनि सिकाइको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। प्रश्न गर्ने विद्यार्थीलाई चुप लगाउने होइन, उसको प्रश्नलाई सही दिशामा लैजान सक्ने शिक्षक आवश्यक हुन्छ। “धेरै प्रश्न नगर” भन्नुभन्दा “राम्रो प्रश्न हो, अब यसको कारण खोजौँ” भन्न सकियो भने विद्यार्थीमा जिज्ञासा र सोच्ने क्षमता दुवै बढ्न सक्छ।
जेन्जी विद्यार्थीसँग शिक्षकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार सम्मानपूर्ण सम्बन्ध हो। विद्यार्थीले शिक्षकबाट केवल आदेश र निर्देशन मात्र खोजिरहेका हुँदैनन्, उनीहरू आफूलाई सुन्ने र बुझ्ने व्यक्ति पनि खोजिरहेका हुन्छन्। शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सकारात्मक सम्बन्धले विद्यार्थीको सिकाइ, कक्षामा सहभागिता, व्यवहार र विद्यालयप्रतिको भावनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने कुरा अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।
तर विद्यार्थीलाई सम्मान गर्नु भनेको अनुशासन हटाउनु होइन। जेन्जी विद्यार्थीलाई माया र विश्वाससँगै स्पष्ट सीमा पनि चाहिन्छ। शिक्षकले कक्षाका नियमहरू स्पष्ट बनाउनुपर्छ, ती नियम किन आवश्यक छन् भन्ने बुझाउनुपर्छ र सबै विद्यार्थीमा समान रूपमा लागू गर्नुपर्छ। नियम पालना गराउनु आवश्यक छ, तर अपमान गरेर होइन, जिम्मेवारी सिकाएर।
विद्यार्थीले गल्ती गर्दा उसको व्यक्तित्वमाथि टिप्पणी गर्नुको सट्टा उसको व्यवहारबारे प्रतिक्रिया दिनु राम्रो हुन्छ। “तिमी त सधैँ अटेरी छौ” भन्नुभन्दा “आज तिमीले साथीको कुरा बीचमै रोकेकाले छलफल प्रभावित भयो” भन्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ। पहिलो वाक्यले विद्यार्थीलाई एउटा नकारात्मक परिचय दिन्छ भने दोस्रोले सुधार गर्नुपर्ने व्यवहार स्पष्ट देखाउँछ।
विद्यार्थीलाई केही छनोटको अवसर दिनु पनि उपयोगी हुन्छ। उदाहरणका लागि, “यो विषयमा समूहमा छलफल गरेर प्रस्तुत गर्ने कि छोटो रिपोर्ट तयार गर्ने ?” भनेर विकल्प दिन सकिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो सिकाइप्रति स्वामित्व र जिम्मेवारीको अनुभूति गराउँछ। तर स्वतन्त्रता दिँदा आवश्यक सीमा र जिम्मेवारी पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। स्वतन्त्रता र अनुशासन एकअर्काका विरोधी होइनन्, सही तरिकाले प्रयोग गर्दा दुवैले एकअर्कालाई बलियो बनाउँछन्।
जेन्जी विद्यार्थीलाई पढाउँदा शिक्षक मात्र बोलिरहने र विद्यार्थीले चुपचाप सुन्ने शैलीभन्दा सहभागितामूलक सिकाइ प्रभावकारी हुन सक्छ। प्रश्नोत्तर, समूह छलफल, प्रयोग, समस्या समाधान, प्रस्तुति, परियोजना कार्य र वास्तविक जीवनसँग जोडिएका उदाहरणले विद्यार्थीलाई सिकाइमा सक्रिय बनाउन सक्छन्। विद्यार्थीलाई केवल उत्तर दिने होइन, प्रश्न बनाउने अवसर पनि दिनुपर्छ। “यसको अर्को उपाय के हुन सक्छ ?”, “तिमी यो निष्कर्षमा कसरी पुग्यौ ?” जस्ता प्रश्नले उनीहरूलाई गहिरो सोच्न प्रेरित गर्न सक्छन्।
प्रविधि आजका विद्यार्थीको जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। त्यसैले प्रविधिलाई केवल समस्या मानेर निषेध गर्नु समाधान होइन। आवश्यक ठाउँमा प्रविधिलाई सिकाइको साधनका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर प्रविधि नै सिकाइको केन्द्र बन्नु हुँदैन। विद्यार्थीले प्रविधि चलाउन मात्र होइन, प्रविधिको सही र जिम्मेवार प्रयोग गर्न पनि सिक्नुपर्छ।
विद्यार्थीले शिक्षकसँग असहमति जनाउँदा त्यसलाई तुरुन्तै अनुशासनहीनता मान्नु हुँदैन। असहमति राख्ने तरिका गलत भए त्यसलाई सच्याउनुपर्छ, तर विचार राख्ने अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ। “तिमी गलत छौ” भन्नुभन्दा “तिम्रो विचार रोचक छ, अब यसको आधार के हो भनेर हेरौँ” भन्न सकिन्छ। यसरी विद्यार्थीलाई असहमति, तर्क र प्रमाणको महत्व बुझाउन सकिन्छ।
अर्को महत्वपूर्ण कुरा, शिक्षक आफैँ विद्यार्थीका लागि उदाहरण बन्नुपर्छ। विद्यार्थीबाट सम्मान, समयपालन, संयम र सभ्य संवादको अपेक्षा गर्ने शिक्षकको आफ्नै व्यवहारमा पनि यी गुण देखिनुपर्छ। विद्यार्थीले शिक्षकले पढाएको पाठबाट मात्र सिक्दैनन्, शिक्षकले अरूसँग कसरी बोल्छन्, फरक विचारलाई कसरी सम्मान गर्छन्, गल्ती हुँदा कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुराबाट पनि धेरै कुरा सिकिरहेका हुन्छन्।
कुनै विद्यार्थी बारम्बार एउटै समस्या दोहोर्याइरहेको छ भने सबैका अगाडि गाली गर्नु वा होच्याउनु समस्याको समाधान होइन। सकेसम्म एकान्तमा बोलाएर कारण बुझ्नु राम्रो हुन्छ। “के भयो ?”, “तिमीलाई के कठिन भइरहेको छ ?” र “अब यस्तो अवस्था फेरि नआओस् भनेर हामी के गर्न सक्छौँ ?” जस्ता प्रश्नले विद्यार्थीलाई आफ्नो व्यवहारबारे सोच्न र समाधान खोज्न सहयोग गर्न सक्छ।
विद्यार्थीले राम्रो काम गर्दा त्यसलाई पनि देख्नुपर्छ। केवल गल्ती खोज्ने शिक्षकभन्दा प्रयास र प्रगतिलाई पहिचान गर्ने शिक्षकसँग विद्यार्थी बढी जोडिन सक्छन्। “आज तिमीले राम्रोसँग साथीको कुरा सुनेका छौ” वा “तिमीले आज राम्रो प्रश्न गरेका छौ” जस्ता स्पष्ट र साँचो प्रशंसाले सकारात्मक व्यवहारलाई निरन्तरता दिन प्रेरणा दिन सक्छ।
कक्षामा नियम बनाउँदा शिक्षकले मात्र नियम सुनाउनेभन्दा विद्यार्थीलाई पनि छलफलमा सहभागी गराउन सकिन्छ। “हाम्रो कक्षा राम्रोसँग चलाउन के–के नियम आवश्यक होला ?” भनेर उनीहरूको विचार लिन सकिन्छ। यसले विद्यार्थीमा नियमप्रतिको जिम्मेवारी बढाउन सक्छ। तर नियम बनेपछि शिक्षक आफैँ पनि त्यसमा दृढ र समान हुनुपर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, शिक्षकले विद्यार्थीलाई सुधार गर्न खोज्दा सम्बन्ध बिगार्नु हुँदैन। व्यवहारमा दृढता र सम्बन्धमा आत्मीयता सँगसँगै हुनुपर्छ। विद्यार्थीले “मेरो शिक्षक मेरो गल्तीको विरोध गर्नुहुन्छ, तर मेरो विरोधी हुनुहुन्न” भन्ने अनुभूति गर्न सकेमा अनुशासन र विश्वास दुवै बलियो हुन्छ।
आजको शिक्षकका लागि मुख्य प्रश्न “यी विद्यार्थीलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने ?” होइन, “यी विद्यार्थीलाई कसरी बुझ्ने र उनीहरूको सम्भावनालाई कसरी विकास गर्ने ?” हुनुपर्छ। नियन्त्रणले केही समयका लागि व्यवहार रोक्न सक्छ, तर बुझाइ, सम्बन्ध र जिम्मेवारीले विद्यार्थीलाई दीर्घकालीन रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ।
नयाँ पुस्तासँग प्रतिस्पर्धा होइन, संवाद गरौँ। उनीहरूको प्रश्नलाई रोक्ने होइन, सही दिशामा लैजाऔँ। उनीहरूको स्वतन्त्रतालाई दबाउने होइन, जिम्मेवारीसँग जोडौँ। अनुशासनसँगै सम्बन्ध, नियमसँगै सम्मान र शिक्षणसँगै सहकार्यलाई प्राथमिकता दिऔँ।
जेन्जी विद्यार्थी शिक्षकका लागि समस्या होइनन्। उनीहरू बदलिँदो समयसँगै बदलिएको कक्षाकोठाका नयाँ सम्भावना हुन्। उनीहरूलाई बुझ्न सक्ने शिक्षकले केवल राम्रो विद्यार्थी बनाउँदैनन्, उनीहरूभित्र लुकेको सम्भावनालाई पनि उजागर गर्न सक्छन्।
अन्ततः असल शिक्षक त्यो होइन, जसले विद्यार्थीलाई आफूले भनेको मात्र मान्न लगाउँछ। असल शिक्षक त्यो हो, जसले विद्यार्थीलाई सोच्न, प्रश्न गर्न, जिम्मेवारी लिन, गल्तीबाट सिक्न र सही बाटो आफैँ पहिल्याउन सक्षम बनाउँछ।
आजका जेन्जी विद्यार्थीलाई चाहिएको शिक्षक कठोर मात्र होइन, संवेदनशील पनि हो, साथी मात्र होइन, मार्गदर्शक पनि हो, स्वतन्त्रता दिने मात्र होइन, जिम्मेवारी सिकाउने पनि हो। विद्यार्थीलाई बदल्नुअघि उनीहरूलाई बुझ्ने प्रयास गरौँ। किनकि धेरैपटक विद्यार्थीलाई सुधार्न खोज्दा हामीले उसको व्यवहार मात्र देखिरहेका हुन्छौँ, तर उसभित्रको सम्भावना देख्न छुटाइरहेका हुन्छौँ।
