वर्षायाम सुरु भएसँगै दाङका सामुदायिक वन, चुरे क्षेत्र तथा गाउँघरका जङ्गलमा विभिन्न प्रकारका जङ्गली च्याउ उम्रन थाल्छन्। स्थानीय समुदायले परम्परादेखि केही च्याउलाई खाद्यका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। तर, हरेक वर्ष विषालु च्याउ खाएर बिरामी हुने र ज्यान गुमाउने घटना पनि दोहोरिने गरेको छ। त्यसैले च्याउ संकलन र सेवन गर्दा अत्यधिक सावधानी आवश्यक छ।
दाङमा प्रायः खाने गरिने च्याउ
दाङका विभिन्न स्थानमा स्थानीय बासिन्दाले अनुभवका आधारमा खाने गरेका केही च्याउहरू यस्ता छन्स्
– गोब्रे च्याउ (Puffball) – भित्र पूरै सेतो भएको अवस्थामा मात्र खाने गरिन्छ।
– काने च्याउ (Oyster Mushroom) – काठमा उम्रिने, खेती पनि गरिने सुरक्षित च्याउ।
– पराले च्याउ (Paddy Straw Mushroom) – परालमा उम्रने वा खेती गरिने।
– सिताके (Shiitake) – खेती गरिने र सुरक्षित मानिने।
– बटन च्याउ (Button Mushroom) – बजारमा पाइने खेती गरिएको च्याउ।
महत्त्वपूर्ण: जङ्गलमा उम्रिएको कुनै पनि च्याउलाई नाम वा देखावटका आधारमा मात्र सुरक्षित मान्न हुँदैन। एउटै जातजस्तो देखिने विषालु प्रजाति पनि हुन सक्छ।
विषालु च्याउ किन खतरनाक हुन्छ ?
विषालु च्याउमा रहेका विषाक्त पदार्थले कलेजो, मिर्गौला र स्नायु प्रणालीमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। केही विषालु च्याउ खाएपछि सुरुमा सामान्य लक्षण मात्र देखिए पनि पछि अवस्था अत्यन्त गम्भीर हुन सक्छ।
विषालु च्याउका सम्भावित संकेत
-च्याउ भाँच्दा रङ परिवर्तन हुनु वा दूधजस्तो रस निस्कनु।
-अत्यधिक चम्किलो वा आकर्षक रङ हुनु।
-असामान्य गन्ध आउनु।
-अपरिचित स्थानमा उम्रिएको हुनु।
यद्यपि यी संकेतले मात्र विषालु वा अविषालु भनेर निश्चित गर्न सकिँदैन।
विष लागेको शंका भएमा देखिन सक्ने लक्षण
– पेट दुख्ने
– वान्ता र पखाला लाग्ने
– अत्यधिक पसिना आउने
– आँखा धमिलो देखिने
– चक्कर लाग्ने
– केही घण्टादेखि एक दिनसम्ममा लक्षण देखिन सक्छ।
बच्ने उपाय
– पूर्ण रूपमा चिनेको वा खेती गरिएको च्याउ मात्र खानुहोस्।
– अपरिचित जङ्गली च्याउ नखानुहोस्।
– उमाल्दा, पकाउँदा वा फ्रिजमा राख्दा पनि केही विष नष्ट हुँदैन भन्ने कुरा सम्झनुहोस्।
– बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धलाई जङ्गली च्याउ नखुवाउनु नै सुरक्षित हुन्छ।
विष लागेको शंका भएमा के गर्ने ?
– तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पतालमा लैजानुहोस्।
– सम्भव भए खाएको च्याउको नमुना पनि साथमा लैजानुहोस्।
– घरेलु उपचारमा भर नपरी स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्।
अन्तमा,
दाङमा परम्परागत रूपमा खाने गरिएका केही च्याउ भए पनि, विशेषज्ञले पहिचान नगरेको जङ्गली च्याउ सेवन गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। ‘चिनेको च्याउ मात्र खाने, नचिनेको च्याउ कहिल्यै नखाने’ भन्ने सन्देश नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो। स्वादभन्दा जीवन महत्त्वपूर्ण भएकाले वर्षायाममा जङ्गली च्याउ सेवन गर्दा विशेष सावधानी अपनाऔँ।
