श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने जनैपूर्णिमा हाम्रो वैदिक–सनातन परम्पराको महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिनलाई श्रावणी, ऋषितर्पणी, उपाकर्म तथा रक्षाबन्धन आदि नामले पनि चिनिन्छ। विशेषतः वेदाध्ययन–अध्यापन तथा यज्ञोपवीत धारण गर्ने परम्परासँग जोडिएको यस पर्वमा श्रावणी उपाकर्म, ऋषितर्पण, यज्ञोपवीत परिवर्तन तथा पुनः स्वाध्यायको आरम्भ गर्ने शास्त्रीय परम्परा रहिआएको छ।
सनातन परम्पराका चाडपर्व केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैनन्। तिनले सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक निरन्तरता, नैतिक अनुशासन र जीवनदर्शनलाई समेत जोडेर राखेका छन्। वर्षभरि मनाइने पर्वहरूले समाजमा उत्साह र आत्मीयता थप्नुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान, संस्कार र परम्परालाई निरन्तरता दिने काम गर्छन्।
श्रावणी उपाकर्मको वैदिक महत्व
जनैपूर्णिमाको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो–श्रावणी उपाकर्म। यसलाई केवल नयाँ जनै लगाउने कर्मका रूपमा बुझ्नु यसको मूल भावनालाई संकुचित गर्नु हो। श्रावणी उपाकर्म आत्मशुद्धि, ऋषिस्मरण, ऋषितर्पण, प्रायश्चित्त तथा पुनः स्वाध्यायको संकल्पसँग जोडिएको छ।
वर्षभरि जानाजान वा अनजानमा भएका त्रुटि, अनुचित आचरण तथा धार्मिक कर्तव्यमा भएका कमीकमजोरीको स्मरण गर्दै आत्मशुद्धिको संकल्प गर्नु, ऋषिहरूप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्नु, तर्पण गर्नु, यज्ञोपवीत परिवर्तन गर्नु तथा पुनः अध्ययन–स्वाध्यायमा प्रवृत्त हुनु यस कर्मको मूल भाव हो।
यस अर्थमा जनैपूर्णिमा बाहिरी संस्कार परिवर्तन गर्ने दिन मात्र होइन, आफूभित्रको अनुशासन र ज्ञानप्रतिको प्रतिबद्धता नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो।
ऋषितर्पणी : ज्ञानपरम्पराप्रति कृतज्ञता
‘ऋषितर्पणी’ शब्दले नै यस पर्वको एउटा प्रमुख पक्षलाई स्पष्ट गर्छ। ऋषिहरूलाई तर्पण गरी उनीहरूले दिएको ज्ञान, दर्शन र संस्कारप्रति श्रद्धा तथा कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्परा यससँग जोडिएको छ।
सनातन परम्परामा सप्तऋषिका रूपमा कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, वशिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम र जमदग्निको स्मरण गरिन्छ। जनैपूर्णिमाका अवसरमा ऋषिहरूको स्मरण र तर्पण गर्नु केवल धार्मिक विधि पूरा गर्नु मात्र होइन, ज्ञानका स्रोतप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो।
वेद, उपनिषद्, दर्शन, धर्मशास्त्र, योग तथा आध्यात्मिक साधनाका विभिन्न परम्पराको विकासमा ऋषिमुनिहरूको योगदानलाई स्मरण गर्दै नयाँ पुस्तालाई ज्ञान र संस्कारको महत्व बुझाउने अवसर पनि हो ऋषितर्पणी।
यज्ञोपवीत परिवर्तन र यसको सन्देश
यज्ञोपवीत अर्थात् जनै सनातन परम्परामा उपनयन संस्कारसँग जोडिएको पवित्र सूत्र हो। परम्परागत रूपमा द्विज संस्कार ग्रहण गरेका व्यक्तिले यसलाई धारण गर्ने चलन छ। श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन विधिपूर्वक पुरानो यज्ञोपवीत परिवर्तन गरी नयाँ यज्ञोपवीत धारण गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
यज्ञोपवीत शरीरमा धारण गरिने धागो मात्र होइन। यससँग कर्तव्य, अनुशासन, अध्ययन र आत्मसंस्कारको भाव जोडिएको छ। त्यसैले यसको वास्तविक महत्व बाहिरी धारणमा भन्दा यसले सम्झाउने कर्तव्यबोधमा निहित हुन्छ।
यज्ञोपवीत परिवर्तन गर्दा गरिने मन्त्रपाठ, संकल्प तथा स्वाध्यायको परम्पराले व्यक्तिलाई आफ्नो आचरण र कर्तव्यप्रति पुनः सचेत गराउँछ। यसले ज्ञान, संयम र नैतिक जीवनतर्फ उन्मुख हुन प्रेरणा दिन्छ।
यज्ञोपवीतका तीन डोरा, गाँठा तथा अन्य प्रतीकात्मक पक्षलाई विभिन्न शास्त्रीय र परम्परागत व्याख्याबाट अथ्र्याउने गरिएको पाइन्छ। त्रिगुण, त्रिकाल, देव–ऋषि–पितृ ऋण तथा जीवनका विभिन्न कर्तव्यसँग यसको प्रतीकात्मक सम्बन्ध देखाउने व्याख्याहरू पनि प्रचलित छन्। यस्ता व्याख्या सम्बन्धित शाखा, परम्परा र आचार्यअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले तिनलाई सार्वभौमिक शास्त्रीय विधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा परम्परागत प्रतीकात्मक अर्थका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
मुण्डन र आहारसम्बन्धी परम्परा
कतिपय समुदाय र स्थानमा जनैपूर्णिमाका अघिल्लो दिन मुण्डन अर्थात् क्षौरकर्म गर्ने चलन छ। तर मुण्डनलाई सबै द्विजका लागि जनैपूर्णिमाको दिन अनिवार्य श्रावणी कर्मकै अंग हो भन्ने सार्वत्रिक निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। चूडाकर्म तथा क्षौरकर्मका आफ्नै संस्कारगत विधान छन् र तिनको अभ्यास कुलाचार, गृह्यपरम्परा तथा आचार्यको निर्देशनअनुसार फरक हुन सक्छ।
आफ्नो कुलाचार, आश्रम, संस्कार–परम्परा वा आचार्यको निर्देशनअनुसार क्षौरकर्म गर्ने परम्परालाई सम्मान गर्नुपर्छ। त्यस्तै, कुनै परम्परा नअपनाउने व्यक्तिलाई त्यसैका आधारमा अयोग्य वा दोषयुक्त ठहर गर्नु पनि उचित हुँदैन।
एकभुक्त, उपवास तथा अन्य आहारसम्बन्धी नियम पनि विभिन्न परम्परा र व्रतविधानअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले यस्ता विषयलाई एउटै सार्वभौमिक नियमका रूपमा व्याख्या गर्नुको सट्टा सम्बन्धित परम्परा र आचारअनुसार बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
रक्षाबन्धन : सुरक्षाभन्दा आत्मीयताको सूत्र
जनैपूर्णिमा रक्षाबन्धनका रूपमा पनि मनाइन्छ। यस दिन गुरु, पुरोहित वा परिवारका ज्येष्ठ व्यक्तिबाट रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा छ। रक्षासूत्र बाँध्दा ‘येन बद्धो बलिराजा’ मन्त्र उच्चारण गर्ने चलन पनि व्यापक छ।
रक्षाबन्धनसँग राजा बलिको पौराणिक कथासमेत जोडिएको पाइन्छ। यसको मूल भाव भनेको रक्षा, शुभकामना, आत्मीयता र पारस्परिक जिम्मेवारी हो। त्यसैले हातमा बाँधिएको धागो केवल धार्मिक प्रतीक होइन, एकअर्काप्रतिको सद्भाव, संरक्षण र जिम्मेवारीको प्रतिबद्धताको प्रतीक पनि हो।
आज रक्षाबन्धनको अर्थलाई पारिवारिक सम्बन्धमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक सद्भाव, सहयोग र मानवीय सम्बन्धको विस्तारका रूपमा समेत बुझ्न सकिन्छ।
क्वाँटी : संस्कारसँग जोडिएको पौष्टिक परिकार
जनैपूर्णिमाको अर्को आकर्षण हो–क्वाँटी। वर्षायाममा खेतीपातीको व्यस्तता र श्रमपछि शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने उद्देश्यसँग पनि यसको सम्बन्ध देखिन्छ।
नेपालका विभिन्न समुदायमा प्रचलित परम्पराअनुसार क्वाँटीमा विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसाएर झोलयुक्त परिकार बनाइन्छ। यसमा मुग, चना, भटमास, राजमा, बोडी, केराउलगायतका गेडागुडी प्रयोग गर्ने चलन छ। गेडागुडीमा प्रोटिन, फाइबर तथा विभिन्न सूक्ष्म पोषक तत्त्व पाइने भएकाले सन्तुलित आहारका दृष्टिले पनि क्वाँटी उपयोगी परिकार हो।
यसले हाम्रा परम्परागत पर्वमा धार्मिक आस्था मात्र नभई स्थानीय खाद्यसंस्कृति र पोषणसम्बन्धी व्यवहारिक ज्ञानसमेत जोडिएको देखाउँछ।
तीर्थ, मेला र सांस्कृतिक उत्सव
जनैपूर्णिमाका अवसरमा नेपालका विभिन्न तीर्थस्थलमा विशेष धार्मिक गतिविधि तथा मेला लाग्ने गर्छन्। गोसाइँकुण्डलगायतका तीर्थस्थलमा स्नान, पूजा तथा दर्शनका लागि श्रद्धालुको ठूलो उपस्थिति हुने गर्छ। यसले धार्मिक पर्यटनसँगै स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा समेत योगदान पु¥याउँछ।
तर तीर्थयात्राको उद्देश्य केवल धार्मिक कर्म पूरा गर्नुमा सीमित छैन। यसले आत्मअनुशासन, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सामूहिक सांस्कृतिक अनुभवलाई समेत बलियो बनाउँछ।
जनैपूर्णिमा त्यसैले एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, ज्ञान, संस्कार, आत्मअनुशासन, कृतज्ञता र सामाजिक आत्मीयताको पर्व हो। बदलिँदो समयसँगै पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक भए पनि यसको मूल सांस्कृतिक र ज्ञानपरम्परागत चेतनालाई जोगाउनु आजको पुस्ताको दायित्व हो ।
परम्पराको अर्थ केवल विगत दोहो¥याउनु मात्र होइन त्यसमा निहित ज्ञान, मूल्य र जीवनदर्शनलाई वर्तमानसँग जोड्दै आगामी पुस्तासम्म पु¥याउनु हो ।
“श्रद्धया देयम्, अश्रद्धया अदेयम् ।”
श्रद्धापूर्वक गरिएको कर्म नै धर्मको शोभा हो ।
ॐ तत्सत् ।
