काठमाडौं । सन् २०२६ को भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार बेल्जियममा जन्मिएका भौतिकशास्त्री फ्रान्सिस हाल्जेनलाई प्रदान गरिएको छ। रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले मंगलबार पुरस्कार घोषणा गर्दै दक्षिण ध्रुवमा रहेको IceCube Neutrino Observatory को विकासमा उनको निर्णायक योगदान तथा खगोलीय उत्पत्तिका उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनोको खोजका लागि सम्मान गरेको हो।
हाल्जेन अमेरिकाको University of Wisconsin–Madison मा आबद्ध छन्। कण भौतिकशास्त्र र न्युट्रिनो खगोल विज्ञानमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएका उनले दक्षिण ध्रुवको विशाल बरफलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि प्रयोग गर्ने महत्वपूर्ण अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न नेतृत्वदायी भूमिका खेलेका थिए।
न्युट्रिनो अत्यन्त सूक्ष्म र विद्युतीय आवेश नभएका कण हुन्। यी कणहरू पदार्थसँग निकै कमजोर रूपमा अन्तरक्रिया गर्छन्। त्यसैले पृथ्वी, मानिसको शरीर वा अन्य ठोस पदार्थ हुँदै पनि न्युट्रिनोहरू लगभग निर्बाध रूपमा यात्रा गर्न सक्छन्।
यही विशेषताले न्युट्रिनोलाई वैज्ञानिकका लागि निकै महत्वपूर्ण बनाएको हो। ब्रह्माण्डका अत्यन्त शक्तिशाली घटनाबाट उत्पन्न भएका न्युट्रिनोले आफ्नो स्रोतबारे महत्वपूर्ण सूचना बोकेर पृथ्वीसम्म आइपुग्छन्। तर तिनीहरूलाई सामान्य टेलिस्कोपबाट हेर्न भने सकिँदैन।
यस समस्याको समाधानका रूपमा IceCube Observatory विकास गरिएको हो। दक्षिण ध्रुवको करिब एक घन किलोमिटर बरफभित्र हजारौँ प्रकाश संवेदनशील उपकरण जडान गरिएको छ। कुनै उच्च ऊर्जाको न्युट्रिनो बरफभित्रका कणसँग ठोक्किँदा अत्यन्त कमजोर प्रकाश उत्पन्न हुन्छ। त्यही प्रकाशको संकेतलाई यी उपकरणले रेकर्ड गर्छन्।
त्यसबाट वैज्ञानिकहरूले न्युट्रिनो कुन दिशाबाट आयो र त्यसमा कति ऊर्जा थियो भन्ने पत्ता लगाउन सक्छन्। यसले न्युट्रिनोको सम्भावित खगोलीय स्रोत पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
ब्रह्माण्डमा सुपरनोभा, ब्ल्याक होलसँग सम्बन्धित शक्तिशाली प्रक्रिया तथा अन्य अत्यन्त ऊर्जाशील घटनाहरू भइरहेका हुन्छन्। यस्ता घटनाबाट उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनो उत्पन्न हुन सक्छन्। प्रकाशभन्दा फरक तरिकाले यात्रा गर्ने भएकाले न्युट्रिनोले ती घटनाबारे वैज्ञानिकलाई नयाँ प्रकारको सूचना दिन्छन्।
यसै कारण न्युट्रिनोको अध्ययनलाई ब्रह्माण्ड बुझ्ने अर्को महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिइन्छ। परम्परागत रूपमा वैज्ञानिकहरूले प्रकाश र अन्य विद्युत्चुम्बकीय विकिरणको अध्ययन गरेर ब्रह्माण्डका घटना बुझ्दै आएका थिए। पछिल्लो समय गुरुत्वाकर्षण तरंग र न्युट्रिनोजस्ता माध्यमले पनि ब्रह्माण्डका रहस्य बुझ्न नयाँ अवसर दिएका छन्।
हाल्जेनको योगदानले कण भौतिकशास्त्र र खगोल विज्ञानबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाएको छ। दक्षिण ध्रुवको बरफलाई विशाल वैज्ञानिक प्रयोगशालाका रूपमा प्रयोग गरेर उनले ब्रह्माण्डबाट आउने अत्यन्त दुर्लभ कणहरूको अध्ययन गर्ने नयाँ बाटो खोल्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
फ्रान्सिस हाल्जेन सन् १९४४ मा बेल्जियमको टिएनेनमा जन्मिएका हुन्। उनले सन् १९६९ मा KU Leuven बाट विद्यावारिधि गरेका थिए। उनको वैज्ञानिक जीवनको ठूलो हिस्सा कण भौतिकशास्त्र र न्युट्रिनो अनुसन्धानमा बितेको छ।
उनको यो उपलब्धिले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—ब्रह्माण्डलाई बुझ्न सधैँ आँखाले देखिने प्रकाश मात्र आवश्यक हुँदैन। कहिलेकाहीँ अत्यन्त सूक्ष्म र लगभग अदृश्य कणले पनि ब्रह्माण्डका सबैभन्दा शक्तिशाली घटनाको कथा बोकेर पृथ्वीसम्म आइपुगेका हुन्छन्।
IceCube जस्ता उपकरणले त्यही मौन सन्देश सुन्ने काम गरिरहेका छन्। फ्रान्सिस हाल्जेनको योगदानलाई यही नयाँ वैज्ञानिक दृष्टिकोणको महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा लिन सकिन्छ।
