बाढीपछि हामी प्रायः खाना, लत्ताकपडा, अस्थायी बसोबास, सडक, पुल र भौतिक क्षतिका बारेमा कुरा गर्छौँ। यी सबै तत्काल आवश्यक विषय हुन्। तर एउटा कुरा धेरैपटक ओझेलमा पर्छ—विपद्ले मानिसको मनमा पार्ने प्रभाव ।
घर गुमाउनु, आफ्नो गाउँबस्ती डुबेको वा बगेको देख्नु, परिवारका सदस्यबाट छुट्टिनु, आफ्नो दैनिक जीवन एकैछिनमा परिवर्तन हुनु र भविष्यप्रति अनिश्चितता बढ्नुले मानिसको मनमा गहिरो असर पर्न सक्छ। विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पहिले नै सामाजिक वा आर्थिक रूपमा जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूलाई यस्तो अवस्थाले थप असहज बनाउन सक्छ।
त्यसैले बाढीपीडित समुदायको पुनस्र्थापना भनेको केवल घर पुनर्निर्माण गर्नु मात्र होइन, मानिसको मनमा हराएको सुरक्षा, आशा, सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको विश्वासलाई पनि बिस्तारै पुनर्निर्माण गर्नु हो।
पहिलो आवश्यकता : मानिसलाई सुरक्षित भएको अनुभूति
विपद्पछि Psychological Wellbeing का लागि सबैभन्दा पहिलो कुरा मानिसलाई सुरक्षा र स्थिरताको अनुभूति गराउनु हो। सुरक्षित बसोबास, पर्याप्त खाना, सफा पानी, स्वास्थ्य सेवा र परिवारसँग सम्पर्कको व्यवस्था हुनु केवल भौतिक आवश्यकता मात्र होइन; यसले मानिसको मानसिक र भावनात्मक सुरक्षामा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
अस्थायी शिविर वा सुरक्षित स्थानमा मानिसहरूले आफू अब केही हदसम्म सुरक्षित छौँ भन्ने महसुस गर्न थालेपछि मन पनि बिस्तारै स्थिर हुन थाल्छ। त्यसैले राहत वितरण गर्दा मानिसको मर्यादा र सम्मान लाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
पीडितलाई केवल “सहायता लिने व्यक्ति” का रूपमा होइन, आफ्नो जीवन पुनर्निर्माण गर्न सक्ने क्षमता भएका व्यक्तिका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
दोस्रो : सुन्ने ठाउँ र साथ चाहिन्छ
विपद्पछि मानिससँग सबै प्रश्नको तुरुन्त उत्तर हुँदैन। कहिलेकाहीँ उनीहरूलाई समाधानभन्दा पहिले आफ्नो कुरा भन्न सक्ने सुरक्षित ठाउँ र ध्यानपूर्वक सुन्ने मानिस चाहिन्छ।
परिवार, छिमेकी, शिक्षक, स्थानीय जनप्रतिनिधि, स्वास्थ्यकर्मी, सामाजिक कार्यकर्ता तथा तालिमप्राप्त मनोसामाजिक सहयोगकर्ताले पीडित मानिसको कुरा बिना दोषारोपण र बिना हतार सुन्न सक्छन्।
“नआत्तिनुस्” वा “बलियो बन्नुस्” भनेर मात्र भन्नुभन्दा, “तपाईं अहिले सुरक्षित हुनुहुन्छ?”, “तपाईंलाई अहिले सबैभन्दा बढी केको आवश्यकता छ?”, “हामी तपाईंलाई कसरी सहयोग गर्न सक्छौँ?” जस्ता सरल र मानवीय प्रश्न धेरै उपयोगी हुन सक्छन्।
सहानुभूति भनेको सधैँ उत्तर दिनु होइन। धेरैपटक मानिसको पीडा सुन्नु र उसको अनुभूतिको सम्मान गर्नु पनि ठूलो सहयोग हो।
तेस्रो : समुदायलाई फेरि जोड्नु आवश्यक छ
बाढीले घर मात्र बगाउँदैन; यसले समुदायको दैनिक सम्बन्ध र सामाजिक संरचना पनि भत्काउन सक्छ। छिमेकी छुट्टिन सक्छन्, विद्यालय बन्द हुन सक्छ, नियमित काम रोकिन सक्छ र मानिसहरू अनिश्चित भविष्यमा बाँच्न बाध्य हुन सक्छन्।
यस्तो अवस्थामा समुदायलाई फेरि जोड्ने काम Psychological Wellbeing को महत्त्वपूर्ण आधार हुन सक्छ।
सामुदायिक छलफल, सहयोग समूह, महिला समूह, युवा समूह, बालबालिकाका लागि सुरक्षित गतिविधि, सामूहिक सरसफाइ तथा पुनर्निर्माणका कार्यक्रमले मानिसलाई फेरि “हामी एक्ला छैनौँ” भन्ने अनुभूति दिन सक्छ।
मानिसको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य केवल व्यक्तिगत विषय होइन। सम्बन्ध, सहयोग, अपनत्व र समुदायसँगको जोड पनि Wellbeing का महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
बालबालिकालाई विशेष ध्यान
विपद्को असर बालबालिकाले फरक तरिकाले अनुभव गर्न सक्छन्। उनीहरूले आफ्नो घर, विद्यालय, साथीभाइ र दैनिक जीवनमा अचानक आएको परिवर्तनलाई बुझ्न कठिन महसुस गर्न सक्छन्।
त्यसैले बाढीपीडित बस्तीमा बालबालिकाका लागि सुरक्षित र नियमित वातावरण पुनःस्थापित गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। सकेसम्म छिटो सिकाइ तथा विद्यालयसम्बन्धी गतिविधि सुरु गर्नु, खेल, चित्रकला, समूहगत गतिविधि र उमेरअनुकूल अभिव्यक्तिका अवसर प्रदान गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।
बालबालिकालाई बारम्बार घटना सम्झाउन वा उनीहरूको अनुभव जबरजस्ती सुनाउनुभन्दा, उनीहरूले चाहेको समयमा सुरक्षित रूपमा अभिव्यक्त हुन सक्ने वातावरण दिनुपर्छ।
शिक्षक र अभिभावकले बालबालिकाको व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई पनि संवेदनशीलतापूर्वक बुझ्नुपर्छ। यदि कुनै बालबालिका वा व्यक्ति लामो समयसम्म गम्भीर रूपमा असहज देखिन्छ, दैनिक जीवन सञ्चालन गर्न निकै कठिन भइरहेको छ भने आवश्यक परे योग्य मानसिक स्वास्थ्य वा मनोसामाजिक सेवा प्रदायकसँग सहयोग लिनुपर्छ।
Psychological First Aid : मानवतापूर्ण पहिलो साथ
विपद्को प्रारम्भिक अवस्थामा Psychological First Aid (PFA) को अवधारणा अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। यसको अर्थ उपचार वा औपचारिक मनोचिकित्सा गर्नु होइन। यसको सरल अर्थ हो—विपद्पछि मानिसलाई सुरक्षित, सम्मानजनक र व्यावहारिक तरिकाले पहिलो मनोसामाजिक सहयोग प्रदान गर्नु।
यसमा मुख्यतः केही सरल पक्ष हुन्छन्—
हेर्ने (Look) — को सुरक्षित छ, कसलाई तत्काल सहयोग आवश्यक छ र कस्ता जोखिम छन् भनेर बुझ्ने।
सुन्ने (Listen) — सहयोग चाहने व्यक्तिको कुरा शान्त र सम्मानपूर्वक सुन्ने, तर कसैलाई जबरजस्ती आफ्नो अनुभव सुनाउन बाध्य नपार्ने।
जोड्ने (Link) — मानिसलाई आवश्यक सेवा, परिवार, समुदाय, सूचना र सहयोगसँग जोड्ने।
यस्तो सहयोग गर्न स्थानीय स्वयंसेवक, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, सामाजिक कार्यकर्ता र समुदायका अगुवालाई आधारभूत मनोसामाजिक सहयोगसम्बन्धी अभिमुखीकरण दिन सकिन्छ।
राहतसँगै आशा पनि पुनर्निर्माण गरौँ
बाढीपीडित समुदायलाई खाना र अस्थायी बसोबास दिनु आवश्यक छ। तर त्यतिमात्र पर्याप्त हुँदैन। मानिसलाई भविष्यबारे सोच्न सक्ने वातावरण पनि चाहिन्छ।
त्यसका लागि पुनर्निर्माणमा स्थानीय मानिसहरूको सहभागिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूको जीवनबारे निर्णय गर्दा उनीहरूलाई केवल निर्णयको विषय नबनाई निर्णय प्रक्रियाको सहभागी बनाउनुपर्छ।
कुन ठाउँमा पुनःबसोबास गर्ने? समुदायलाई कस्तो विद्यालय चाहिन्छ? जीविकोपार्जन कसरी पुनःस्थापित गर्ने? बालबालिकाका लागि कस्ता सहयोग आवश्यक छन्? यस्ता विषयमा स्थानीय समुदायको आवाज सुन्नुपर्छ।
जब मानिसले आफ्नो भविष्य निर्माणमा आफ्नो भूमिका देख्न थाल्छ, उसमा आत्मविश्वास र नियन्त्रणको अनुभूति पनि बिस्तारै बलियो हुन सक्छ।
भौतिक पुनर्निर्माणसँगै मनको पुनर्निर्माण
भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई केवल प्रकृति र विकासको सम्बन्धबारे सोच्न बाध्य बनाएको छैन। यसले विपद्पछिको पुनस्र्थापनालाई कसरी बुझ्ने भन्ने प्रश्न पनि दिएको छ।
घर फेरि बनाउन सकिन्छ, सडक फेरि जोड्न सकिन्छ, पुल फेरि निर्माण गर्न सकिन्छ। तर मानिसको मनमा हराएको सुरक्षाको अनुभूति, विश्वास र आशालाई पनि पुनःस्थापित गर्न समय, सम्बन्ध र संवेदनशील सहयोग चाहिन्छ।
त्यसैले अबको विपद् व्यवस्थापनमा एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा समेटिनुपर्छ—मानसिक तथा मनोसामाजिक धभििदभष्लन कुनै अतिरिक्त सुविधा होइन; विपद्पछिको मानवीय पुनस्र्थापनाको अभिन्न हिस्सा हो।
सरकार, स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सामाजिक संघसंस्था र समुदायले राहत तथा पुनर्निर्माणसँगै मनोसामाजिक सहयोगलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। विपद्पछि मानिसलाई केवल “पीडित” को पहिचानमा सीमित राख्नु हुँदैन। उनीहरूभित्रको क्षमता, साहस, सम्बन्ध र पुनःउठ्ने सम्भावनालाई पनि देख्नुपर्छ।
भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई धेरै कुरा सिकाएको छ। प्रकृतिको शक्तिलाई सम्मान गर्न सिकाएको छ। विकासलाई पुनःसोच्न सिकाएको छ। अनुसन्धान र स्थानीय ज्ञानलाई जोड्न सिकाएको छ।
र यसले अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सम्झाएको छ—विपद् आउँदा मानिसको घर मात्र भत्किँदैन, उसको दैनिक जीवन, सुरक्षा र भविष्यप्रतिको विश्वास पनि हल्लिन सक्छ।
त्यसैले बाढीपीडित समुदायको पुनर्निर्माण गर्दा हामीले केवल ईँटा र सिमेन्टको कुरा नगरौँ। मानिसको मन, सम्बन्ध, आशा र आत्मसम्मानको पुनर्निर्माणबारे पनि सोचौँ।
किनकि साँचो पुनस्र्थापना त्यतिबेला मात्र पूरा हुन्छ, जब पुनःनिर्मित बस्तीमा मानिसले फेरि सुरक्षित महसुस गर्न थाल्छ, आफ्ना छिमेकीसँग जोडिन थाल्छ र भविष्यप्रति फेरि आशा देख्न थाल्छ।
विपद्पछि घर पुनर्निर्माण गर्नु आवश्यक छ, तर मानिसभित्रको आशा पुनर्निर्माण गर्नु अझ आवश्यक छ।
